No ano 2025 a Real Academia Galega dedícalle
este Día das Letras ás pandeireteiras e
a tradición oral popular, un conxunto de centos e miles de mulleres que
habitualmente foron e son aínda anónimas, pero que a Academia decide
singularizar en 6 cantadeiras xa falecidas como son Rosa e Adolfina Casás, Eva
Castiñeira e as pandeireteiras de Mens (Prudencia e Asunción Garrido, Teresa
García e Manuela Lema). Dalgún xeito se homenaxea ás que lograron manter viva a
tradición oral de séculos ata os nosos días, que estando a piques de botarse a
perder, como consecuencia de que se foi esmorecendo o mundo rural e labrego en
gran medida. Mais nos anos setenta e
oitenta do século pasado o traballo de recolleitas e cancioneiros
(especialmente o Dorothé Schubarth) e a
actividade recuperadora de grupos musicais e asociacións folclóricas fixo que
cun carácter máis urbano a tradición oral siga viva na boca da mocidade e con
novas fórmulas de dinamización, concertos e festivais, escolas de música
ademais dunha recuperación das foliadas e seráns semellantes ás de outrora.
Que lle debemos ás nosas cantareiras?
Hai que agradecer, en primeiro lugar, a súa
constancia para poder legar e transmitir un rico e enorme patrimonio oral, de
mantelo vivo ata os nosos días e
permitir que da súa boca xenerosa se recollese. O Cancioneiro Popular Galego de
Dorothé Schubarth e Antón Santamarina (un traballo dunha musicóloga suíza co apoio dun filólogo e folclorista galego) é
un dos máis destacados de toda Europa. Debemos agradecer este legado porque é
unha marca de identidade que une lingua
e canto (música) e que comporta unha forma de coñecemento das nosas raíces
culturais como pobo. Debemos agradecer por último a oportunidade de manter viva esa tradición oral e poder ser as novas xeracións transmisoras para as xeracións futuras deste
patrimonio impresionantemente rico e vigoroso de noso.
Por que ás mulleres?
Xa o deixou dito Sarmiento (o primeiro en interesarse e recoller cantos populares galegos):
En Galicia as mulleres non son soamente poetas
senón músicas naturais. En Castela e Portugal e outras provincias os homes son
os que compoñen as coplas e inventan os tons e aires e así se ve que neste
xénero das coplas populares falan os homes coas mulleres. No meu país é ao
contrario, na maior parte falan as mulleres cos homes e é por que elas son as
que compoñen as coplas e elas mesmas inventan os tons e os aires que han de cantar.
Martín Sarmiento en
Memorias para la historia de la poesía y poetas españoles
As foliadas ou seráns, mesmo moitas outras
actividades de traballo nas aldeas, como as fiadas, nas que tras o duro traballo de fiar se remataban con diversión e baile e que eran organizadas tradicionalmente e
desde antigo polas mulleres. Logo os mozos asistían invitados a ese espazo
liderado claramente polas mozas no que cantaban e bailaban, como fenómeno de socialización.
.jpg)
